Wat is cultuur en hoe ontstaat cultuur?

Psychologie en TransitiemanagementHet woord cultuur wordt op vele manieren gebruikt en het wordt behalve met organisaties ook vaak met komaf of geboorteland geassocieerd. In deze blog gaat het over organisatiecultuur. Wat is dat nu precies?

Hofstede & Hofstede (2005) stellen dat er over het woord cultuur verwarring kan ontstaan omdat het woord cultuur op twee manieren kan worden opgevat. Zij onderscheiden ‘cultuur één’ en ‘cultuur twee’. Onder ‘cultuur één’ worden de vruchten van beschaving verstaan. Hieronder vallen kunst, literatuur en onderwijs. Dit is cultuur in engere zin van het woord.

In hun boek ‘Allemaal andersdenkenden’ gaan Hofstede & Hofstede uit van ‘cultuur twee’. Dit houdt een veel breder begrip in, dat aansluit bij het gebruik van het woord ‘cultuur’ zoals dat door sociologen en antropologen wordt gebruikt. Zij omschrijven cultuur als ‘de collectieve programmering van de geest die de ene groep mensen van een andere onderscheidt’. Cultuur is volgens Hofstede & Hofstede, iets dat in de hoofden van mensen zit en hun opvattingen en gedragingen mede vorm geeft en bepaalt. Bij een organisatiecultuur gaat het over de opvattingen en gedragingen van mensen die bij dezelfde onderneming of instelling werken.

In mijn blog wordt met het woord ‘cultuur’, de betekenis van ‘cultuur twee’ gehanteerd.

Volgens Hofstede & Hofstede (2005) behoren mensen in het dagelijkse leven tot allerlei groepen waardoor ze in een breed en onbegrensd netwerk van sociale verbanden of sociale systemen leven. Deze groepen of sociale systemen hebben elk hun eigen structuur (organisatie) en cultuur. Om de cultuur te analyseren kun je kijken naar de afzonderlijke elementen.

In het boek ‘Allemaal andersdenkenden’ wordt het ui-diagram gebruikt om deze elementen te omschrijven in hun onderlinge samenhang. In dit diagram is te zien hoe culturele verschillen zich manifesteren op verschillende niveaus. De volgende vier termen uit het ‘ui-diagram’ bestrijken samen het brede cultuurbegrip vrij aardig.

  • De buitenste laag van de ui bestaat uit symbolen. Deze zijn het meest oppervlakkig en staan voor woorden, gebaren, afbeeldingen of voorwerpen met een betekenis die alleen begrepen wordt door de leden van de cultuur. Verder vallen hieronder: haardracht, kledingstijl, vlaggen enz.
  • De één na buitenste laag van de ui bestaat uit helden. Helden zijn personen (dood of levend, echt of fictief) met eigenschappen die in een cultuur hoog in aanzien staan en daarom fungeren als gedragsmodellen (koninklijk huis, Johan Cruyff, Elvis, en zelfs stripfiguren vallen daaronder). De media heeft de invloed van helden nog groter gemaakt, door ze nadrukkelijk en frequent onder de aandacht te brengen.
  •  De laag die het dichtst om de kern heen ligt bestaat uit rituelen. Rituelenzijn collectieve activiteiten die technisch overbodig zijn. Ze zijn echter wel essentieel in sociaal opzicht. Deze activiteiten worden alleen verricht omwille van zichzelf Voorbeelden hiervan zijn: het jaarlijks bezoeken van Pink Pop, het vieren van verjaardagen en huwelijksplechtigheden, de jaarlijkse zomervakantie, enzovoort.

 

  • De kern van de ui wordt gevormd door waarden. Waarden zijn opvattingen die ten grondslag liggen aan de aangeleerde cultuurcodes.

Soeters (1994) vertaalt op de volgende manier deze termen naar de elementen van de organisatiecultuur:

  • De symbolen betreffen de uitstraling van het de organisatie in bouwstijl, de inrichting van het gebouw, de bedrijfskleding en de emblemen. Ook de wijze waarop de organisatie zich in de media presenteert valt hieronder.
  • De helden hebben betrekking op de stijl van het leidinggeven. Dit kan variëren van sterk en dominant tot zwak en afwezig. Weten de leidinggevenden te boeien en bepaalde gedragingen en opvattingen bij de groepsleden aan te leren?
  • De rituelen zijn volgens Soeters (1994) gebaseerd op de stilzwijgende kennis die de mensen in de organisatie bezitten. Dit onderdeel bevat de veronderstellingen over de werkelijkheid die individuele groepsleden erop nahouden. Deze veronderstellingen hebben zij in de eerste periode van hun verblijf in de organisatie van de zittende organisatieleden geleerd. Het gaat hier om opvattingen over het werktempo en het gedrag wat in de organisatie verwacht wordt. Ook vakjargon en de taal van de organisatie, die beide vrijwel ontoegankelijk zijn voor buitenstaanders, vallen hieronder.
  • Bij waarden gaat het om datgene wat goed, slecht, verwerpelijk of juist nastrevenswaardig, gewenst of ongewenst wordt beschouwd. Het gaat hier om de fundamentele kwesties in het leven, dus bijvoorbeeld om de vraag of veel geld verdienen dan wel gezelligheid belangrijk is; of openheid naar en omgang met anderen dan wel geslotenheid belangrijk is.

Waarden zijn dus niet zichtbaar, maar zitten volgens Hofstede & Hofstede (2005) en Soeters (1994) wel het diepst in de (organisatie)cultuur en zijn het moeilijkst te veranderen.

Symbolen, helden en rituelen zijn wel goed zichtbaar voor de waarnemer, maar hun betekenis is onzichtbaar en hangt af van welke betekenis de leden van de gemeenschap eraan verlenen. Bron: Soeter (1994).

Wilt u meer weten over dit onderwerp? Ik hoor het graag!

06-30626269 of mary-pt@zeelandnet.nl

Over Mary ter Steege

Mijn passie is het leveren van een wezenlijke bijdrage aan de ontwikkeling en groei van mensen. In de rol van trainer, coach en adviseur eigenaar Psychologie en Transitiemanagement VOF, ondersteun ik, samen met mijn VOF partner Annemarie Dees, organisaties, teams en individuen bij het doormaken van veranderprocessen. Of het nu gaat om een organisatiecultuurverandering, een team dat niet meer functioneert door onderlinge ruzies, of een individuele loopbaanswitch; mensen in beweging krijgen is onze specialiteit. Ik denk graag met u mee over vraagstukken op het gebied van verander- en transitiemanagement, teambuilding, mediation, oplossingsgericht coachen, projectmanagement, management development, training, personal coaching en counseling. Met hartelijke groet, Mary ter Steege Psycholoog & Veranderkundige Psychologie en Transitiemanagement VOF 06-30 62 62 69 mary-pt@zeelandnet.nl Bekijk alle berichten van Mary ter Steege

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: